कात्तिक १६, पर्वत । पर्वतको फलेवास नगरपालिका ३ पोखराचौरमा कृषकहरुले रोपेको ‘एमाले’ जातको धानले धोका दिएको छ । कृषकहरु माझ एमाले जात भनेर चिनिने लोकतन्त्र धानले फल दिएन । उक्त धान फलेवास नगरपालिकाको कृषि शाखाले सिफारिस गरेको थियो । कृषि प्राविधिकले दोब्बर फल्ने भन्दै अनुदानमा बीउ बाँडेको धानमा बाला नलागेपछि यहाँका किसान चिन्तित छन् । स्थानीय मार्सी र कोदे गुडुरा लगायतको धान लगाउँदै आएका यहाँको पोखराचौर र आँखेतका करिब दुई दर्जन किसानले यसपटक ‘लोकतन्त्र’ जातको धान लगाएका थिए । यो जातका बोटमा बाला नलागेको हो ।

यहाँका किसानलेकरिव सय रोपनी खेतमा ८० किलोलोकतन्त्र धानकोबीउ रोपेका थिए । अन्य जातका तुलनामा दोब्बर फल्ने र बोट हावाहुरीमा पनि नढल्ने भन्दै प्राविधिकले सिफारिस गरेका थिए । स्थानीय कृषक पूर्णप्रसाद भुसाल, अस्मिता भुसाल, श्याम भुसाल, अमृत रिजाल, नारायण रिजाल, टीका रिजाल, रिमा रिजाल, गंगा भुसाल, गीता भुसाल, नारायण भुसाल, गणेश भुसाल, टीका रिजाल र दुर्गा रिजाललगायतले आफ्ना खेतमा लोकतन्त्र लगाएका थिए ।

‘अरूभन्दा दोब्बर फल्ने र छिटो पाक्नेभनेर रोप्यौं,’ पूर्णप्रसाद भुसालले भने, ‘रोप्नेसमयमा बेर्ना निकै राम्रो थियो । गाँज पनि राम्रै हाल्यो । यो पालि अन्नको अनिकाल टर्ला भन्ने थिया े। एउटै गेडो भित्राउन पाइएन ।’ छिट्टै पाक्ने भनेर रोपेको धान कात्तिकसम्म पनि नपसाएपछि शंका लागेर कृषि प्राविधिकलाई खबर गरेकोे उनले बताए । स्थानीय जातका धानको तुलनामा दोब्बर फल्नेभनेपछि अगुवा किसानले आफ्ना खेतमा यही धान रोपेका छन् । ‘खेत भएकोजम्मा तीन हलकोमेलो हो,’ टीका रिजाललेभनिन्, ‘घरभरि केटाकेटी छन् । अब कसरी हातमुख जोर्ने ? यो भुत्लो काटेर कता तर पार्ने भन्ने चिन्ता छ ।

खानेपानीकोसधैं संकट रहनेयो गाउँमा आँखेत मुख्य उब्जनी हुने फाँट हो । यतिबेला फाँटभरि लहलह धान झुलेर पहेंलै हुनुपर्नेमा धान हरियै छ । कसैका बोटमा बाला लागेको छैन । यहाँका किसानले यो धान पहिलोपटक लगाएका भने होइनन् । स्थानीय कृषि प्राविधिक कृष्णप्रसाद तिवारीको सिफारिसमा अघिल्लो वर्ष पनि केही किसानल ेलोकतन्त्र रोपेका थिए । राम्रै फल लागेपछि प्राविधिकले यो वर्ष थप धानको बीउ माग गरे । फलेबास स्थित नगर कृषि कार्यालयमा कार्यरत प्राविधिकहरू नमोनारायण शर्मा र ढाकाराम सुवेदीले बीउ खोजिदिए ।

बीउमा ५० प्रतिशत अनुदान तत्कालीन जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले दिएको थियो । ‘अघिल्लोवर्ष परीक्षण गरेकै जातको धान हो,’ प्राविधिक तिवारीले भने, ‘बीउमा गडबडी भयो या के भयो बुझ्नै सकिएन ।’ प्रतिकिलो ६० रुपैयाँ पर्ने बीउ ३० रुपैयाँका दरले ८० किलोको २ हजार ४ सय रुपैयाँ पठाएको प्राविधिकले बताए ।

अघिल्लो वर्ष लगाएको भन्दा केही छोटा दाना भएकाले बीउ छर्ने बेलामा नै शंका लागेको किसानले बताए । ‘अघिल्लो वर्ष लोकतन्त्र धान भनेको अलि लामोदाना थियो,’ अस्मिता भुसालले भनिन्, ‘अहिले ल्याएको बीउ अलि छोटो दाना दियो । केहीले एमाले धान हो भने भनेपछि सबैले रोप्यौं । अहिले रुनु न हाँस्नु छ ।’ वर्षभरि खाने अन्नको एउट ैगेडो भित्राउन नपाएपछि सम्बन्धित निकायले क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने माग किसानको छ । ‘हामीले आफ खुसी रोपेका हैनौं,’ हेम क्षेत्रीले भने, ‘कृषि र नगरपालिकाले क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ ।’

यहाँ धानको बिउ सिफारिस गरेको फलेवासको नगर कृषि कार्यालयका प्राविधिक ढाकाराम सुवेदीले यो वर्ष धान ढिलो रोप्नु र मौसममा छिट्टै बदली हुनु लगायतका कारणले बाला नलागेको बताए । ‘परीक्षण गररै पठाएका बीउ हो,’ उनले भने, ‘उनीहरूल ेअलि ढिला रोपेछन्।’ असोजको पहिलो सातादेखि नै मौसम चिसिएकाले पनि समस्या भएको हुन सक्ने उनले बताए । तापक्रम २५ डिग्रीभन्दा तल झरपछि यो े धानमा फल नलाग्ने प्राविधिकको भनाइ छ ।

नगर कृषि कार्यालय फलेबासका प्रमुख कृषि अधिकृत नारायण पौडेलका अनुसार लोकतन्त्र धान उपल्लो भेगमा फल्दैन । उनका अनुसार तराई, भित्री मधेस, तल्लो पहाड र मध्यपहाडका नदी किनारमा मात्रै राम्रो फल दिन्छ । ‘पोखराचौर उच्च पहाडी क्षेत्रमै पर्छ,’ उनले भने, ‘यो धान त्यहाँका लागि उयपुक्त होइन । कसरी सिफारिस भयो बुझ्नुपर्छ ।’ पीडित किसानले क्षतिपूर्ति पाउनुपर्ने उनले बताए ।